Mahkemeler; topluma düzen veren hukuk kurallarına göre muhakeme (yargılama) yetkisinin verildiği; hakkın arandığı ve hakkın yerine getirildiği; kuruluş ve çalışmaları özel kanunlarla düzenlenmiş kuruluşlardır.
• Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır. (Any. m: 9).
• Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasa – ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.
Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisi’nde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.
Yasama ve Yürütme organları ile İdare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez (Any. m: 138).
• Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir (Any. m: 142),
• Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir (Any. m: 141, HUMK, m: 149, CMK, m: 182).
Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır (Any. m: 141, CMUK, m: 34, HUMK. m: 388).
• Mahkeme kararları, yine bir mahkeme tarafından bozulabilir veya kesinleşir. Başka hiçbir organ, mahkeme kararlarını değiştiremez, bozamaz, uygulanmaktan alıkoyamaz.
☑ MAHKEMELERİN GÖREV VE YETKİLERİ HAKKINDA PRENSİPLER
Mahkemelerin görev ve yetkileri Özel Kanun’da gösterilmiştir (Any. m: 142, HUMK. m: 1, CMUK. m: 3).
• Hiçbir davaya, ait olduğu mahkemeden başka bir mahkemede bakılamaz (Any. m: 37).
• Usul Kanunları, hangi dâvâların hangi mahkemede bakılacağını belirtmiştir.
• Kanun’un gösterdiği bir sebep yoksa; yargı yeri değiştirilemez (CMUK. m: 19).
☆ Adliye Teşkilatı / Adli Teşkilat, Adalet Teşkilatı, Yargı Örgütü
Yargı yetkisine sahip makamların kuruluşunu ve birbirleriyle olan ilişkilerini, görev ve yetkilerini, derece ve aşamalarını tâyin eden Hukuk sahasına “Adliye Teşkilatı” denir.
☑ MAHKEMELER TEŞKİLATI
Mahkemeler; Adlî, Îdarî, Askerî, Yüksek, Özel ve İstisnâî olmak üzere 6 grupta toplanır.
YARGI ORGANLARI
☑ ADLİ MAHKEMELER
Adli Mahkemeler, özel kanunlarla kurulmuş mahkemelere düşen işler dışında kalan bütün dâvâ ve ihtilafları, Türk Milleti adına yargı hakkını kullanarak çözümlemek üzere kurulan mahkemelerdir.
Mahkemelerin kuruluşu kanunla düzenlenir (Any. m: 142). Ülkemizde mahkemeler teşkilâtı, 26.9.2004 tarih ve 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev Yetkileri Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir.
Bu kanunla İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemeleri’nin teşkilâtını düzenlemiştir. Yargıtay’ın teşkilâtı 04.02.1983 tarih ve 2797 sayılı Yargıtay Kanunu ile düzenlenmiştir.
Günümüzdeki düzenlemeye göre ülkemizdeki mahkemeler 3 derecelidir:
1. İlk Derece (Bidâyet) Mahkemeleri,
2. Bölge Adliye Mahkemeleri / İstinaf Mahkemeleri,
3. Yargıtay.
☑ İLK DERECE MAHKEMELERİ
☑ HUKUK MAHKEMELERİ
☑ SULH HUKUK MAHKEMELERİ
Her il merkezi ile bölgelerin coğrafi durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen ilçelerde, (bulunduğu il/ilçenin adıyla anılan) Sulh Hukuk Mahkemesi vardır (5235 s. K. m: 5/1).
* İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde Sulh Hukuk mahkemelerinin birden fazla dairesi oluşturulabilir. Bu daireler numaralandırılır.
Hukuk mahkemeleri arasında iş dağılımı yapılması ve iş dağılımına ilişkin esaslar Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir (5235 s. K. m: 5/5). * Sulh hukuk tek hakimlidir.
* Sulh Hukuk Mahkemelerinin görevi kanunla belirlenmiştir ve istisnaidir.
Sulh Hukuk Mahkemesinin görevi dışında kalan bütün dâvâlara/işlere Asliye Hukuk Mahkemesi’nde bakılır (5235 s. K. m: 6/2; HUMK. m: 8).
☑ ASLİYE HUKUK MAHKEMELERİ
Her il merkezi ile bölgelerin coğrafi durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen ilçelerde, (bulunduğu il/ilçenin adıyla anılan) Asliye Hukuk Mahkemesi vardır (5235 s. K. m: 5/1).
* İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde hukuk mahkemelerinin birden fazla dairesi oluşturulabilir. Bu daireler numaralandırılır.
Hukuk mahkemeleri arasında iş dağılımı yapılması ve iş dağılımına ilişkin esaslar Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir (5235 s. K. m: 5/5).
* Tek Hâkimlidir. Günümüzde, mahkeme kurulan her ilçede Sulh Hukuk Mahkemesi için ayrı, Asliye
Hukuk Mahkemesi için ayrı olmak üzere 2 hâkim yoktur. Tek hâkimli dolan ilçelerde bir hâkim, aynı zamanda Asliye Hukuk, Asliye Ceza, Sulh Hukuk ve Sulh Ceza Mahkemelerinin hâkimidir.
* Asliye Hukuk Mahkemeleri, Sulh Hukuk Mahkemelerinin görevleri dışında kalan ve özel hukuk ilişkilerinden doğan her türlü dava ve işler ile kanunların verdiği diğer dava ve işlere bakar (5235 s. K. m: 6).
* Ticaret Mahkemeleri bulunmayan yerlerde, ticari işlerle ilgili dâvâlara da bakar (TTK, m: 5/1).
☑ ASLİYE TİCARET MAHKEMELERİ
Asliye mahkemesi niteliğinde “Toplu Mahkeme”dir (5235 S. K. m: 5/3).
* 1 Başkan ve 2 üyeden kuruludur.
* Bir yerdeki Asliye Hukuk Mahkemeleri ile Ticaret Mahkemeleri arasındaki işbölümü kanunla düzenlenmiştir (TTK. m: 4).
* Asliye Ticaret Mahkemeleri yalnız ticari davalara ve işlere bakar.
** Dikkat! 5235 s. K. m: 7’ye göre; Hukuk mahkemelerinin yargı çevresi, bulundukları il merkezi ve ilçeler ile bunlara adli yönden bağlanan ilçelerin idari sınırlandır.
* Büyükşehir belediyesi bulunan illerde, büyükşehir belediyesi sınırları içindeki il ve ilçelerin adı ile anılan sulh veya asliye hukuk mahkemelerinin yargı çevresi, il ve ilçe sınırlarına bakılmaksızın Adalet Bakanlığının onerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir.
Coğrafî durum ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak bir hukuk mahkemesinin kaldırılmasına veya yargı çevre-sinin değiştirilmesine, özel kanunlarında yargı çevresi belirtilmemiş olan hukuk mahkemelerinin yargı çevresinin belirlenmesine, Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca karar verilir.
☑ ÖZEL MAHKEMELER
* Özel Kanunlarla kurulmuş olan mahkemelerdir. Bu mahkemelerin baktıkları işler özeldir; belli kişiler ve konular bakımından sınırlandırılmıştır.
* Özel mahkemelerin görevi dışında kalan dâvå ve işler genel mahkemelerin görevine girer.
* Bir yerde ayrı bir özel mahkeme kurulmamışsa, o özel mahkemenin işlerine de genel mahkemeler bakar.
* Her özel mahkemede uygulanacak olan yargılama usulü, kendi kanunlarında düzenlenmiştir.
☑ İŞ MAHKEMELERİ
İş Kanunu’na göre işçi sayılan kimselerle (4857 sayılı İş K.’nun 4’üncü maddesinde belirtilenler hariç), işveren veya işveren vekilleri arasında iş akdinden veya İş Kanunu’na dayanan her türlü hak iddialarından doğan hukuk uyuşmazlıklarının çözülmesi ile görevli olarak kurulmuş mahkemelerdir.
* Gerekli görülen yerlerde kurulur.
* İş Mahkemesi kurulmamış olan yerlerde bu tür dâvâlara, o yerde görevlendirilecek mahkeme bakar.
☑ KADASTRO MAHKEMELERİ
3402 sayılı Kadastro Kanunu’nun uygulanmasından doğan uyuşmazlıkları çözmek üzere kurulmuş mahkemelerdir.
* Her ilin merkez ilçesi ile diğer ilçelerin idarî sınırları içinde kalan yerler, “Kadastro Bölgeleri” olarak adlandırılır ve her Kadastro Bölgesinde, bölgesindeki dâvâ ve iş sayısına göre, yeter sayıda Kadastro Mahkemesi kurulur. * Tek Hâkimli’dir.
* Asliye Hukuk Mahkemesi niteliğindedir. Ancak, ceza verme yetkileri de olduğu için, aynı zamanda birer Ceza Mahkemesi konumundadırlar.
☑ İCRA MAHKEMELERİ
İcra ve İflas Dairelerinin işlem ve kararlarını denetleyen ve kanunla kendisine verilen görevleri yapan “Tek Hâkimli” mahkemedir.
İcra Tetkik Mercileri, hukuka ilişkin görevleri açısından Hukuk; cezaya ilişkin görevleri açısından ise, Ceza Mahkemeleri konumundadır.
* Bağımsız “İcra Mahmemesi” bulunmayan yerlerde, bu işlere Asliye Hukuk Mahkemesi bakar (İİK. m: 4).
☑ AİLE MAHKEMELERİ
09.01.2003 t. ve 4787 s. Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’a göre; her ilde ve merkez nüfusu yüzbinin üzerindeki her ilçede, tek hâkimli ve asliye mahkemesi derecesinde olmak üzere kurulur (4787 s. K. m: 2/1).
Gerektiğinde birinci fıkradaki usule göre bir yerdeki aile mahkemesinin birden çok dairesi kurulabilir. Bu durumda daireler numaralandırılır.Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu Kanun kapsamına giren dava ve işlere, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenen Asliye Hukuk Mahkemesince bakılır (4787 s. K. m: 2/2).
* Aile hukukundan doğan dâvâ ve işlere bakar (4787 s. K. m: 1).
• Aile Mahkemeleri 4787 s. K. m: 4’e göre, aşağıdaki dava ve işleri görürler:
1. 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun İkinci Kitabı ile 03/12/2001 tarihli ve 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanuna göre aile hukukundan doğan dava ve işler,
2. 20/05/1982 tarihli ve 2675 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanuna göre aile hukukuna şkin yabancı mahkeme kararlarının tanıma ve tenfizi,
3. Kanunlarla verilen diğer görevler.
• 4787 s. K. m: 5’e göre, her aile mahkemesine,
1. Davanın esasına girilmeden önce veya davanın görülmesi sırasında, mahkemece istenen konular hakkında taraflar arasındaki uyuşmazlık nedenlerine ilişkin araştırma ve inceleme yapmak ve sonucunu bildirmek,
2. Mahkemenin gerekli gördüğü hallerde duruşmada hazır bulunmak, istenilen konularla ilgili çalışmalar yapmak ve görüş bildirmek, diğer görevleri yapmak, Üzere Adalet Bakanlığınca, tercihan; evli ve çocuk sahibi, 30 yaşını doldurmuş ve aile sorunları alanında lisansüstü eğitim yapmış olanlar arasından, birer psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı atanır.
3. Mahkemece verilecek bu görevlilerin bulunmaması, iş durumlarının müsait olmaması veya görevin bunlar tarafından yapılmasında hukuki veya fiili herhangi bir engel bulunması ya da başka bir uzmanlık dalına ihtiyaç duyulması hallerinde, diğer kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlar veya serbest meslek icra edenlerden yararlanılır.
Bu uzmanlar, 18/06/1927 tarihli ve 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununda düzenlenen hakimin reddi sebeplerine göre reddolunabilir.
Aile mahkemeleri, önlerine gelen dava ve işlerin özelliklerine göre, esasa girmeden önce, aile içindeki karşılıklı sevgi, saygı ve hoşgörünün korunması bakımından eşlerin ve çocukların karşı karşıya oldukları sorunları tespit ederek bunların sulh yoluyla çözümünü, gerektiğinde uzmanlardan da yararlanarak teşvik eder. Sulh sağlanamadığı takdirde yargılamaya devam olunarak esas hakkında karar verilir (4787 s. K. m: 7)
☑ TÜKETİCİ MAHKEMELERİ
Tüketici Mahkemeleri, 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un uygulanması sırasında ortaya çıkacak her türlü uyuşmazlıkları çözümlemek üzere kurulmuş “Tek Hâkimli” mahkemelerdir.
* Tüketici Mahkemeleri kurulamayan illerde, Tüketici Mahkemelerinin görev alanına giren dâvâlara ve işlere. bu mahkemeler kuruluncaya kadar Asliye Hukuk Mahkemeleri’nde bakılması öngörülmüştür.
☑ CEZA MAHKEMELERİ
5235 s. K. m: 8’e göre; ceza mahkemeleri, sulh ceza, asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer ceza mahkemeleridir.
• 5235 S. K. m: 9’a göre; ceza mahkemeleri, her il merkezi ile bölgelerin coğrafi durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen ilçelerde – bulunduğu il/ilçenin adıyla anılan – Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu görüşü alınarak Adalet Bakanlığınca kurulur.
* iş durumunun gerekli kıldıgı yerlerde ceza mahke melerinin birden fazla dairesi oluşturulabilir. Bu daireler numaralandırılır.
• Mahkemelerin görevlerinin belirlenmesinde ağırlaş tıncı veya hafifletici nedenler gözetilmeksizin kanunda yer alan suçun cezasının üst sınırı göz önünde bulundurulur (5235 s. K. m: 14).
Ceza mahkemelerinin yargı çevresi, bulundukları il merkezi ve ilçeler ile bunlara adli yönden bağlanan ilçelerin idarî sınırlarıdır (5235 s. K. m: 15/1).
• Ağır ceza mahkemeleri ile büyükşehir belediyesi bulunan illerde, büyükşehir belediyesi sınırları içerisindeki il ve ilçenin adı ile anılan sulh veya asliye ceza mahkemelerinin yargı çevresi, il veya ilçe sınırlarına bakılmaksızın Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir (5235 s. K. m: 15/2).
• Coğrafi durum ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak bir ceza mahkemesinin kaldırılmasına veya yargi çevresinin değiştirilmesine, özel kanunlarında yargı çevresi belirtilmemiş olan diğer ceza mahkemelerinin yargı çevresinin belirlenmesine, Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca karar verilir (5235 s. K. m: 15/3).
☑ SULH CEZA MAHKEMELERİ
Kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller saklı kalmak üzere, 2 yıla kadar (2 yıl dahil) hapis cezaları ve bunlara bağlı adlî para cezaları ile bağımsız olarak hükmedilecek adli para cezalarına ve güvenlik tedbirlerine ilişkin hükümlerin uygulanması, sulh ceza mahkemelerinin görevi içindedir 5235 s, K. m: 10).
* Sulh ceza mahkemeleri tek hâkimlidir (5235 s. K. m: 9/1).
* Sulh ceza mahkemelerinde yapılan duruşmalarda Cumhuriyet savcısı bulunmaz (CMK. m: 188/2).
☑ ASLİYE CEZA MAHKEMELERİ
Kanunların ayrıca görevli kıldıgı haller saklı kalmak üzere, sulh ceza ve ağır ceza mahkemelerinin görevleri dışında kalan dava ve işlere asliye ceza mahkemelerince bakılır (5235 s. K. m: 11).
* Asliye ceza mahkemeleri tek hakimlidir (5235 %. K. m: 9/1).
☑ AĞIR CEZA MAHKEMELERİ
Kanunların ayrıca görevli kıldığı haller saklı kalmak üzere, ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve 10 yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçlarla ilgili dava ve işlere bakmakla ağır ceza mahkemeleri görevlidir (5235 s. K. m: 12).
☑ ÇOCUK MAHKEMELERİ
* Tek hâkimden oluşur (5395 s. ÇKK, m: 25/1). * Çocuk Mahkemelerinin yargı çevresi, kurulduğu il ve ilçenin mülki sınırlarıyla belirlenir (5395 . ÇKK. m: 27/1).
• Çocuk mahkemelerinde yapılan duruşmalarda Cumhuriyet savcısı bulunmaz.
* Çocuk Mahkemesi, Asliye Ceza Mahkemesi ile Sulh Ceza Mahkemesinin görev alanına giren suçlar bakımından, suça sürüklenen çocuklar hakkında açılacak davalara bakar (5395 s. ÇKK, m: 26/1).
* Mahkemelerin bulunduğu yerlerdeki Cumhuriyet savcıları, Çocuk Mahkemeleri kararlarına karşı kanun yoluna başvurabilirler.
☑ ÇOCUK AĞIR CEZA MAHKEMELERİ: 1 başkan ile yeteri kadar üye bulunur (5395 s. CKK, m: 25/2), Mahkeme 1 başkan ve 2 üye ile toplanır.
